Project Duinrell

2004

Welkom bij Project Duinrell 2004

Wat is ADHD? ADHD staat voor Attention Deficit Hyperactivity Disorder, oftewel Aandachts-Tekort-Stoornis met Hyperactiviteit. Makkelijker te onthouden is misschien Alle Dagen Heel Druk. Maar: deze benaming klopt niet helemaal omdat niet iedereen met ADHD hyperactief of druk is! In het Engels heeft men het vaak over ADD, dus zonder H, als men ŗlle ADHD bedoelt, dus met en zonder hyperactiviteit. Hopelijk vindt u in de toekomst via deze pagina ook specifieke informatie over de niet-hyperactieve vorm: ADD.

Wat is ADHD?

Wat als je problemen hebt?
Als je ADHD hebt kun je van veel verschillende dingen last hebben. Een verdeling die gemaakt kan worden is de volgende:

- aandachtsproblemen of concentratieproblemen
- impulsiviteit
- hyperactiviteit

Daarnaast zijn er bij ADHD ook vaak problemen met de

- tijdsbeleving br

Deze verschijnselen hoeven niet allemaal voor te komen, er zijn verschillende typen ADHD.

Aandachtsproblemen
Hierbij is er sprake van vergeetachtigheid, moeite met details, je spullen kwijtraken, afgeleid raken door andere dingen, van alles tegelijk doen. Niet kunnen blijven luisteren, 'het ene oor in, het andere uit' valt hier ook onder. Maar ook komt hyperfocussen voor, het lijkt dan alsof men 'wel kan, als men maar wil'. Iemand zei eens: een ADHD-kind wordt zijn hele leven gestraft als hij twee keer iets goed doet. Bedoeld wordt hiermee dat als het kind zich heel sterk ergens op richt, hyperfocust, een taak dan kan worden afgerond, en vaak nog goed ook. Dit zet de verwachting voor de volgende keren en dan kan het misschien wel niet lukken om te 'hyperfocussen'. Dan zegt de omgeving al snel: "Je kunt wel, maar je wilt niet, je bent lui!"

Impulsiviteit
Meteen dingen doen, niet eerst nadenken. Dingen 'eruit flappen', voor je beurt spreken (vaak ook omdat men bang is te vergeten wat men wil zeggen, zie ook de vergeetachtigheid), vreetbuien, snel relaties aangaan en weer verbreken, geld uitgeven zonder dat het nodig of vrantwoord is, voordringen zonder dat men er erg in heeft.

Hyperactiviteit
Altijd een gevoel van onrust in het lijf, niet stil kunnen zitten, steeds moeten opstaan en rondwandelen, steeds friemelen met de handen of met een voorwerp, tikken met de voeten, doorpraten alsof er geen rem is. Ellenlange verhalen afsteken waarbij de luisteraar de draad allang kwijt is. Gespannen zijn en blijven, moeilijk to rust komen. Vaak beweeglijk zijn in de slaap.

Tijdsbeleving
Ook wordt tijdsbeleving genoemd, al staat dit niet in de DSM-IV criteria.
Bij veel ADHD-ers is er namelijk een probleem met het inschatten van tijd. Je komt vaak te laat, schat de tijd die ergens voor nodig is altijd verkeerd in, altijd te kort. Alsof de klok in je hersenen niet goed loopt. ADHD-ers komen vaak te laat! Zelfs is er onderzoek gedaan of je dit verschijnsel zou kunnen gebruiken als een van de testen op ADHD.

Wie hebben ADHD?
ADHD is een stoornis die niet overgaat, al kun je ermee leren leven of er in de loop van de tijd minder last van krijgen. ADHD kan dus voorkomen op alle leeftijden, van pasgeboren kinderen tot en met ouderen / bejaarden.

Uit verschillende onderzoeken is gebleken dat ADHD voorkomt bij zeker 3 % van alle kinderen. Dat betekent dus dat er in bijna elke schoolklas wel ťťn zit! Het is de meest door kinderpsychiaters gestelde diagnose, een kinderpsychiater is er 25-30% van haar of zijn tijd mee bezig.

Je 'groeit er niet overheen' zoals vroeger wel gedacht werd. Dit betekent dat veel volwassenen er ook nog last van hebben. In meer of mindere mate natuurlijk, je kunt er mee leren leven, je werk en leefomgeving zo kiezen dat je er minder last (of juist voordeel!) van hebt. Toch heeft zeker 1 % van alle volwassenen er nog erge last van. Zoveel last dat ze vastlopen in werk, studie, relaties en hulp gaan zoeken in de geestelijke gezondheidszorg. In ernstige gevallen kan er sprake zijn van verslaving en/of crimineel gedrag.

Hoewel dit cijfer nog niet is bevestigd door onderzoek in Nederland, kunnen we er van uitgaan dat er 100.000 volwassenen zijn die ADHD hebben en het niet weten. Uit een beperkt Nederlands onderzoek bleek dat ruim 100 volwassenen die de laatste tijd de diagnose 'ADHD' hoorden, gemiddeld 12 jaar lang naar hulp gezocht hadden.

Waar komt de naam vandaan?
ADHD is de officiŽle benaming uit een lijst van stoornissen en ziekten die opgesteld is door de Amerikaanse vereniging van psychiaters. De naam van deze lijst is Diagnostical Statistical Manual (DSM). Regelmatig wordt deze herzien, nu is de versie IV met gewijzigde tekst (Text Revision) in gebruik: DSM-IV-TR. Hoewel door Amerikanen opgesteld is men, in de loop van de tijd, deze lijst in veel andere landen ook gaan gebruiken, waaronder Nederland. Het ligt in de bureaula van elke arts, bij wijze van spreken.

Diagnose
vaststellen of iemand ADHD heeft: diagnostiseren
Om te beginnen: denkt u dat uw kind of uzelf ADHD heeft, neemt u dan contact op met een arts. Deze is het best in staat om de diagnose te stellen en andere stoornissen uit te sluiten. Er zijn namelijk nogal wat ziektes of stoornissen die verschijnselen kunnen geven die lijken op hetgeen je ziet bij ADHD.
Daarnaast komen samen met ADHD nog andere stoornissen of problemen voor bij dezelfde persoon: soms als direct gevolg van ADHD, soms er van los staand. Soms kunnen die andere stoornissen of problemen met ADHD te maken hebben, maar is het verband nog niet wetenschappelijk aangetoond. Zo zien we bijv. dyslexie (woordblindheid) en ADHD samen voorkomen.

Vaststellen of er sprake is van ADHD is een moeilijke zaak. Er zijn geen testen die het 100 % duidelijk kunnen maken.
Het is niet zeker vast te stellen met bijv. een EEG (elekto encefalo gram). Ook moderne technieken om het menselijk lichaam te bekijken als MRI, SPECT of PET zijn nog niet voldoende ontwikkeld om de diagnose te kunnen stellen. Hiervoor is nog meer onderzoek nodig. We weten ook nog steeds niet precies wat er anders gaat in de hersenen en hoe dat zichtbaar te maken is.

Wel kunnen deze onderzoekingen en technieken eventueel aanwijzingen opleveren waar een deskundige verder mee kan; bijvoorbeeld omdat andere zaken kunnen worden gevonden of juist worden uitgesloten.

Let op: de diagnose ADHD moet gesteld worden door een deskundige en ervaren arts, bij voorkeur een kinderarts of kinder- en jeugdpsychiater, c.q. een volwassenen psychiater. Dit om andere lichamelijke of psychische oorzaken uit te sluiten.
Voor de diagnose ADHD bij kinderen verwijzen we u naar het artikel uit Libelle in 1998.

Volwassenen
Voor ADHD bij volwassenen wordt officieel de DSM-IV lijst worden gebruikt. Wel is er onder deskundigen discussie of voor volwassenen geen aangepaste lijst moet worden gebruikt. Hier volgen twee van dergelijke aangepaste lijsten.
Door de Nederlandse psychiater mevr. J.J.S. Kooij is een zgn. screeningslijst samengesteld. U vindt deze op de webplek van het 'Netwerk ADHD bij volwassenen': www.adhdbijvolwassenen.nl. Deze lijst is nog niet wetenschappelijk getoetst.
Verder is nog de volgende lijst beschikbaar. Dit is een lijst die is samengesteld op basis van praktijkervaringen (klinische ervaring). Ook deze lijst is niet wetenschappelijk getoetst.

Diagnosecriteria voor ADHD
samengesteld door dr. Hallowell en dr. Ratey,
schrijvers van de boeken 'Driven to Distraction' en 'Answers to Distraction'

Dr. Edward M. Hallowell en Dr. John J. Ratey, twee Amerikaanse psychiaters en ADHD-deskundigen, hebben een lijst samengesteld met criteria die gebruikt kunnen worden om de diagnose ADHD te stellen. De onderstaande punten zijn gebaseerd op grootschalige klinische ervaringen, maar worden nog niet veel gebruikt door Nederlandse deskundigen. Door sommigen worden zij bruiikbaarder geacht dan de DSM IV criteria.

Lees de punten aandachtig door en ga na of deze op jou meer van toepassing zijn dan op de meeste anderen van jouw leeftijd.

A. ADHD ontstaat niet op volwassen leeftijd, maar is al in de kindertijd opvallend aanwezig. Wanneer de diagnose niet is gesteld in de kinderjaren, moet worden teruggekeken of de tekenen en symptomen toen al aanwezig waren.
B. De situatie is niet te verklaren door een andere medische of psychische aandoening.
C. Ten minste twaalf van de volgende criteria moeten een chronisch probleem vormen:

1. een gevoel van onderprestatie omdat je je doelen niet bereikt (ongeacht hoe veel je al tot stand hebt gebracht)
Dit punt staat bovenaan, omdat het de meest voorkomende reden is waarom volwassenen hulp zoeken. "Ik krijg het niet voor elkaar," is de meest gehoorde uitspraak. Een volwassene met ADHD kan objectief gezien al heel wat bereikt hebben, of doet zijn/haar leven al hulpeloze pogingen iets te bereiken. Hoe dan ook, in beide gevallen kampen de personen met het gevoel gevangen te zijn, niet in staat te zijn hun aangeboren capaciteiten ten volle te benutten.

2. problemen met het organiseren van je leven
Een belangrijk probleem voor de meeste ADHD-volwassenen. Zonder de structuur die school biedt, zonder ouders die dingen organiseren, wankelt hij/zij door de organisatie-eisen die het dagelijks leven stelt. De zogenaamde 'kleine dingen' stapelen zich op en worden hoge obstakels. Een gemiste afspraak, een verloren cheque en een vergeten deadline, en hun wereld stort in.

3. chronisch uitstellen, problemen ergens mee te starten
Volwassenen met ADHD durven niet goed aan iets te beginnen, gevoed door hun angst dat ze het toch niet goed zouden doen, hierdoor stellen zij zaken uit en proberen dingen te negeren. Dit gedrag vergroot weer de angst aan de (alsmaar groeiende hoeveelheid) taken te beginnen.

4. veel projecten lopen gelijktijdig, problemen met voortzetten en afronden
Een gevolg van punt 3. Men stopt met iets en begint aan iets anders, maakt dit niet af en gaat weer iets anders doen. Aan het eind van de dag, de week of het jaar hebben ontelbaar onafgemaakte projecten zich opgestapeld, terwijl er maar een paar zijn afgerond.

5. geneigd zijn te zeggen wat in het hoofd omgaat, zonder de noodzakelijke timing of gevolgen ervan in acht te nemen
Zoals een kind met ADHD in de klas, wordt de volwassen ADHD'er gedreven door enthousiasme en ongeremdheid. Een gedachte komt op en moet worden uitgesproken. Tact en bedrog moeten wijken voor een kinderlijke uitbundig- en uitgelatenheid.

6. een voortdurende hang naar sterke prikkels (kicks)
De volwassen ADHD'er is altijd op zoek naar nieuwe spanning en sensatie: iets in de omgeving dat de concurrentie kan aangaan met de wervelwind die in hem-/haarzelf woedt.

7. een aanleg om snel verveeld te zijn
Een gevolg van punt 6. Verveling omringt de volwassen ADHD'er als een gootsteen, altijd klaar alle energie op te zuigen. De ADHD'er blijft achter met de honger naar meer stimulans. Dit kan gemakkelijk verkeerd worden uitgelegd als een gebrek aan interesse. In feite is het een relatief onvermogen interesse voor een langere tijd vast te houden. Zoveel als hij/zij ergens om geeft, zo snel loopt zijn/haar batterij leeg.

8. snel afgeleid, concentratieproblemen, neiging af te haken of weg te dromen tijdens een conversatie, vaak gekoppeld aan een vermogen zich van tijd tot tijd te hyperfocussen.

Dit zijn de voornaamste kenmerken van ADHD. Het moment van 'uitgeschakeld worden' is vrij willekeurig en onvrijwillig. Het gebeurt bij wijze van spreken wanneer de ADHD'er even niet kijkt. Het volgende wat je bemerkt, is dat hij/zij er niet meer is. De ongelofelijke gave tot hyperfocussen komt ook veelvuldig voor. De ADHD'er gaat dan zo op in een activiteit dat hij/zij voor niets en niemand anders bereikbaar is. Hallowell en Ratey (de samenstellers van deze lijst) pleiten dan ook voor een andere benaming van het syndroom: AIHD, Attention Inconsistency Hyperactivity Disorder. Er is namelijk geen sprake van een tekort aan aandacht, maar van een inconsequent richten van de aandacht.

9. vaak creatief, intuÔtief en hoogbegaafd
Dit is geen symptoom, maar wel een belangrijk aandachtspunt. Volwassenen met ADHD hebben, doordat zij zoveel prikkels opvangen, meestal een creatieve, associatieve geest. Te midden van hun chaos en afleidbaarheid laten zij flitsen zien van briljante ideeŽn. Het veroveren van deze bijzondere gave is een belangrijk doel in de therapeutische behandeling van ADHD'ers.

10. problemen met geijkte routes en het volgen van vastgestelde procedures
In tegenstelling tot wat men vaak denkt, is dit niet het gevolg van onverwerkte problemen met autoriteiten. Het is eerder een uiting van verveling en frustratie: routine betekent het herhalen van handelingen. ADHD'ers ervaren dit als saai en zoeken naar uitdagender manieren. Zij raken gefrustreerd omdat zij niet in staat zijn dingen te doen op de wijze waarop zij verondersteld worden deze te doen.

11. ongeduldig: lage frustratiedrempel
Frustratie op allerlei gebied herinnert de ADHD-er aan alle mislukkingen in het verleden. "O nee," denkt hij/zij "daar gaan we weer!" Woede of terugtrekken is het gevolg. Ongeduldigheid heeft te maken met de behoefte aan stimulans. Anderen zullen dit snel zien als onvolwassen of onverzadelijk gedrag.

12. impulsiviteit, zowel verbaal als in actie, bijvoorbeeld: impulsief geld besteden, plannen wijzigen, nieuwe schema's of carriŤreplannen maken enz.
Dit is een van de meer gevaarlijke van de symptomen bij ADHD-volwassenen, of, afhankelijk van de impuls, een van de meest avontuurlijke.

13. neiging zich nodeloos, eindeloos zorgen te maken, neiging de horizon af te zoeken naar iets waarover getobd kan worden afgewisseld met onoplettendheid of geen acht slaan op mogelijke reŽle gevaren.
Wanneer de aandacht niet besteed wordt aan een specifieke taak, ontstaat een chaos aan gedachten in het hoofd van de ADHD'er. Gepieker is hier vaak een gevolg van, omdat de persoon onbewust toch behoefte heeft zich ergens op te concentreren. Het resultaat is dan een destructieve gedachtenstroom waarin rampscenario's worden uitgespit.

14. gevoel van dreigend onheil en onveiligheid afgewisseld met het nemen van grote risico's
Dit symptoom relateert enerzijds aan de neiging zich nodeloos zorgen te maken en anderzijds aan de aanleg voor impulsief gedrag.

15. stemmingswisselingen, depressie (in het bijzonder wanneer een relatie wordt verbroken of project wordt beŽindigd)
Volwassenen (meer dan kinderen) met ADHD voelen zich overgeleverd aan een onstabiel humeur. Dit wordt zowel veroorzaakt door hun ervaringen met frustratie en/of falen als met de neurobiologische invloeden van het syndroom.

16. rusteloosheid
De volwassene met ADHD toont de volgroeide hyperactiviteit van het ADHD-kind meestal niet zien. In plaats daarvan ziet men 'nerveuze energie': snel praten, trommelen met vingers, steeds verzitten, vaak opstaan van tafel en het verlaten van de ruimte, gespannen aderen in de hals en een 'speedy' blik in de ogen. Zelfs in rust voelt de ADHD'er zich zenuwachtig, gespannen en overprikkeld.

17. neiging tot verslaving
Meer dan anderen hebben volwassen ADHD'ers de kans verslaafd te raken, hetzij aan een stof als nicotine, cocaÔne, cafeÔne of alcohol, hetzij aan een activiteit als gokken, winkelen, eten of werk. Dit heeft onder andere te maken met hun grote behoefte aan prikkels (die de ADHD'er paradoxaal genoeg kalmeren!), hun impulsiviteit en hun neiging tot hyperfocussen. Eetstoornissen komen vaak voor in depressieve periodes.

18. chronische problemen met gevoel van eigenwaarde
Deze zijn het directe en ongelukkige resultaat van jaren van conditionering: jaren van verteld worden dat men een kluns, een halve gare, een paniekzaaier, een druktemaker, een chaoot, een stumper, een eenling, getikt en anders is. Jaren van frustratie, falen of het niet-voor-elkaar-krijgen leiden tot een negatief zelfbeeld. Het is indrukwekkend te zien hoe veerkrachtig de meeste ADHD'ers nog zijn, ondanks al de tegenslagen.

19. onnauwkeurige zelfwaarneming
ADHD'ers hebben vaak een beperkte kijk op zichzelf. Zij hebben nauwelijks een idee van de invloed en uitwerking die zij hebben op andere mensen. Dit leidt vaak tot grote misverstanden en diep gekwetste gevoelens.

20. Familiehistorie van ADHD, manisch-depressiviteit, depressies, drugs- en/of alcoholverslaving, dwanghandelingen of stemmingswisselingen
Sinds bekend is dat ADHD vaak genetisch wordt overgedragen en samenhangt met de andere bovengenoemde stoornissen, is het niet ongewoon (maar ook niet noodzakelijk) dat deze problemen in de familie zijn terug te vinden.


LET OP......!!!!!!
Het kan niet genoeg benadrukt worden hoe belangrijk het is niet zelf de diagnose ADHD te stellen. De informatie en voorbeelden die hierboven gegeven worden, kunnen je vermoeden dat je ook ADHD hebt, doen rijzen.

De volgende stap naar een arts is noodzakelijk, omdat het belangrijk is dat deze andere aandoeningen uitsluit.

Vertaling en bewerking: Anne-Marie van der Gouw, ervaringsdeskundige.
Zij is lid van de Raad van Advies van de ADHD stichting en bouwer van de webplek Hersenstorm .

Auteursrecht
Dr. E.M. Hallowell heeft de ADHD stichting uitdrukkelijk toestemming gegeven voor plaatsing van deze lijst op adhd-land en/of in andere uitgaven van de ADHD stichting.
Overname van deze lijst op andere pagina's, in andere elektronische, gedrukte of andere vorm is niet toegestaan zonder de uitdrukkelijke en geschreven toestemming van het bestuur van de ADHD stichting.

(bijgewerkt 11 november 2000)
© ADHD stichting - E.M. Hallowell & J. Ratey - A. van der Gouw
1999 - 2000

Artikelen in vaktijdschriften Een algemeen artikel uit het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde over ADHD, eind 2000:
Aandachtstekort-hyperactiviteitstoornis - ADHD. Achtergronden, diagnostiek en behandeling
Twee artikelen over ADHD bij volwassenen:
Uit het Tijdschrift voor psychiatrie (1999):
Voorstel voor diagnostiek en behandeling van aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (ADHD) op volwassen leeftijd
Uit De Psycholoog (oktober 1999)
Attention Deficit Hyperactivity Disorder - Een typische kinderstoornis ... Of toch niet?"
U vindt deze artikelen op de webplek van het 'Netwerk ADHD bij volwassenen': www.adhdbijvolwassenen.nl.

(bijgewerkt 10 februari 2003)
© ADHD stichting - E.M. Hallowell & J. Ratey - A. van der Gouw 1999 - 2001

adhd-land is een initiatief van de ADHD stichting